Strona główna Biografia Polskie wydania Opinie, recenzje
Mika Waltari

Mika Waltari urodził się jako syn Toimi Armasa Waltariego, pastora i nauczyciela i Olgi Marii Johansson - pracowniczki urzędu geodezyjnego. Zarówno rodzice ojca jak i matki wywodzili się z terenów wiejskich. Dziadek pisarza - Gustaf Helenius - pochodził z miejscowości Katinala w okręgu Hattula. Przeprowadził się do Helsinek i pracował tam jako murarz. Zmienił także nazwisko na Waltari - była to nazwa jego rodzinnej farmy. Rodzina matki przybyła do Helsinek z Laukkoski w okręgu Pornainen.

Ojciec pisarza zmarł w 1914 r. gdy Waltari miał pięć lat i młodzieniec dorastał wraz z dwoma braćmi wychowywany przez matkę. Utraconego rodzica zastępowali Waltariemu: doktor teologii Toivo Waltari - brat ojca, inżynier i kolekcjoner sztuki Jalo Sihtola - znajomy ojca, a także przyjaciel matki Kalle Uusitalo - inspektor szlaków kolejowych. Toivo Waltari po śmierci Armasa, wziął na siebie rolę głowy rodziny, Sihtola natomiast pomagał Waltariemu stawiać pierwsze kroki jako pisarzowi oraz rozbudził w nim zamiłowanie do malarstwa. Wakacje spędzał w domu Kalle Uusitalo w miejscowości Hyvinkää, której obraz pojawia się często w jego twórczości.

Z czasów młodości Waltari najbardziej zapamiętał pierwszą wojnę światową, fińską wojnę domową (1917-18) i głód, który później nastąpił.

Przyszły pisarz był wychowankiem "Suomalainen normaalilyseo grammar school" w Helsinkach. Po jej ukończeniu w 1926 r. rozpoczął studia teologiczne, lecz po kilku kryzysach duchowych zmienił profil na historię i literaturę. W czasie studiów zaprzyjaźnił się z Paulem Morandem - francuskim dyplomatą i pisarzem, autorem wielu powieści m.in. "Swawolnej Europy", "Żyjącego Buddy".

Pierwszy utwór "Jumalaa paossa" ("Uciekając od Boga" 1925 r.) Waltari napisał mając siedemnaście lat. Pisał także do magazynu "Ylioppilaslehti", którego wydawcą był Urho Kekkonen.

Niezwykle uzdolniony student uczęszczał na spotkania lewicowo-liberalnej grupy pisarzy o nazwie "Tulenkantajat" ("Niosący pochodnie"), która próbowała wprowadzić do fińskiej literatury wpływy innych literatur europejskich - jej głównym hasłem było: "Otwórzmy okna na Europę!". Zaowocowało to znajomościami ze znanymi pisarzami fińskimi.

W 1927 r. odbył wycieczkę do Paryża, gdzie w "Hôtel de Suede" napisał pierwszą powieść "Suuri illusioni" ("Wielka iluzja", 1928 r.). Przed wydaniem "Wielkiej iluzji" pisał poematy religijne, krótkie historyjki z pogranicza horroru oraz wspólnie z Olavi Lauri - zbiór poematów (1928 r.).

"Wielka iluzja" okazała się dużym sukcesem, zarówno artystycznym, jak i komercyjnym. Krytycy zachwycali się uchwyceniem klimatu życia młodych ludzi tego okresu w wielkim mieście: bez celu, bez przyszłości, poszukujących rozrywki i przyjemności za wszelką cenę. Przetłumaczono ją wkrótce na szwedzki, norweski i estoński.

Waltari szybko stał się uznanym pisarzem i dziennikarzem. Miał dobry warsztat, rozległą wiedzę, a jego praktyczny przewodnik dla początkujacych pisarzy "Aiotko kirjailijaksi?" ("Czy chcesz zostać pisarzem?"), wydany w 1935 r., przez długi czas był jedyną tego typu książką w Finlandii. Był tytanem pracy, a odniesiony sukces pozwolił na finansowe wspieranie najbliższych.

W latach trzydziestych wpływy grupy "Tulenkantajat" zostały wyparte przez lewicującą grupę "Kiila" ("Klin"), ale do tego czasu Waltari przeszedł na pozycje ultrakonserwatywne. W wydanej w 1937 r. komedii "Kuriton sukupolvi" bezlitośnie ośmiesza ideały i zachowanie młodej generacji, które wcześniej gloryfikował.

Powoli Waltari coraz bardziej skupiał się na pisaniu powieści. Uważał, że zdolność do twórczego myślenia jest jedną z najważniejszych cech ludzkich, a celem powieści jest opisywanie tych procesów. Pisał różne rodzaje powieści, ale nie zaniedbywał innych gatunków - w twóczości tego okresu pojawiają się dramaty, wiersze, farsy, komedie, scenariusze filmów i słuchowisk radiowych, utwory krytycznoliterackie, eseje, bajki, pamflety polityczne. Niezwykła płodność pisarza powodowała, że często używał pseudonimów, szczególnie by ukryć swoje mniej poważne utwory.

Waltari brał udział w różnego typu konkursach literackich. Starał się jednak, by nikt nie poznał kto jest prawdziwym autorem nadsyłanych utworów. Zdobył kilka nagród i wyróżnień, jednak zdekonspirował się w 1937 r. podczas konkursu na powieść organizowanego przez wydawnictwo "Werner Söderström". Powieść "Vieras mies tuli taloon" ("Obcy przyszedł na farmę") zdobyła pierwszą nagrodę, a powieść "Ei koskaan huomispäivää" ("Nigdy jutro") - drugą. Po ogłoszeniu wyników pisarz wycofał drugą powieść i wydał ją dopiero podczas II wojny światowej.

W 1931 r. Mika Waltari ożenił się z Marjattą Luukkonen. Ich córka Satu Waltari została poźniej znaną pisarką.

W latach trzydziestych i czterdziestych Waltari pracował jako dziennikarz i krytyk literacki, pisząc dla kilku gazet i magazynów, m.in. "Tulevaisuus" (1932-42), "Suomen Kuvalehti". Od 1928 do 1939 r. Waltari podróżował dużo po Europie. Plonem tych wypraw był zbiór relacji wydany w tomie "Yksinäisen miehen juna" (1929 r.).

Pisarz stosował ciekawy sposób dyskutowania z krytykami. Robił to poprzez swoje książki; najbardziej widoczna satyra na krytyków występuje w powieści detektywistycznej "Komisario Palmun erehdys" ("Pomyłka inspektora Palmu").

Przed wojną Waltari dokonał osobistej rozprawy z historią, napisał m.in. sztukę "Echnaton" którą wystawiono w Teatrze Narodowym w Helsinkach w 1938 r. Faraon został w niej przedstawiony jako prorok 'jednego boga', który planował zastąpić nową wiarą kastę skorumpowanych kapłanów.

Niezwykła płodność literacka odbijała się na zdrowiu Waltariego, cierpiał na bezsenność, popadał w alkoholizm, kilka razy trafiał do szpitala.

Podczas wojny ze Związkiem Radzieckim (1939-1940) oraz 1941-1944 Waltari pracował w rządowym centrum informacji. Jego prace na temat okupacji przez ZSRR krajów bałtyckich i sowieckiego szpiegostwa zostały ponownie opublikowane dopiero po zawarciu pokoju z ZSRR - były postrzegane jako zapalne politycznie i zostały ocenzurowane.

Nie zarzucił jednak pisarstwa. Powieść wojenna "Antero ei enää palaa" ("Antero nie wróci") powstała na podstawie wrażeń z wizyty na froncie na Półwyspie Kollaa, kolejna powieść "Rakkaus vainoaikaan" ("Miłość w czasie wojny") jest opisem okresu pokoju po Wojnie Zimowej do wybuchu ponownej wojny z ZSRR w 1941 r. W tym czasie powstały także powieści historyczne: "Kaarina Maununtytär" i "Tanssi yli hautojen" ("Tańcząc na grobach"). Powieści te można traktować jako wprawki przed powstaniem "Egipcjanina Sinuhe" - dzieła uważanego za najlepsze w jego dorobku.

Gdy tylko zakończyła się wojna Waltari zabrał się do pisania dawno przemyślanej powieści. Tempo jej powstawania było tak ogromne, że została opublikowana już w 1945 r. "Egipcjanin Sinuhe" - bo o tej powieści mowa - zdobył dla swego twórcy międzynarodową sławę. Krytycy literatury zachwycając się dziełem zwracali uwagę na doskonałą znajomość realiów opisywanej epoki, perfekcyjne przedstawienie postaci. Ich uwadze nie umknęły takze pewne aluzje, na które pozwolił sobie Waltari, m.in. podobieństwo doktryny boga Atona do chrześcijaństwa, stosunki panujące za rządów XVIII dynastii przypominają czasy przed wybuchem drugiej wojny światowej. Cały czas w powieści utrzymuje się napięcie pomiędzy idealizmem bohaterów, a prozą życia, która brutalnie rozprawia się z ich marzeniami.

Angielskie i amerykańskie wydania stały się bestsellerami, a ukoronowaniem powodzenia dzieła była ekranizacja powieści. Na marginesie warto wspomnieć, że nie było to jedyne dzieło Waltariego przeniesionie na ekran.

Sukces czytelniczy "Egipcjanina Sinuhe" spowodował, że Waltari postanowił napisać następne powieści historyczne. W sumie powstało osiem utworów opisujących pięć okresów historycznych. Konstrukcja powieści jest bardzo zbliżona do siebie: główny bohater jest jednocześnie narratorem - postacią fikcyjną, a narracja przybiera formę wspomnień, pamiętnika czy listów. Pozostali bohaterowie w większości są postaciami historycznymi. Również wydarzenia są historyczne. Jedynym Finem z pochodzenia jest bohater "Mikaela" (fiński tytuł "Mikael Karvajalka" 1948), pozostali pochodzą z różnych krajów.

Pozostałe powieści historyczne tego autora to:

  1. "Mikael Hakim" (wyd. 1949 r.), "Mikael Lekarz" kontynuacja przygód bohatera "Mikaela Karvajalki"; w Polsce obie części wydano pod wspólnym tytułem "Mikael";
  2. "Johannes Angelos" (wyd. 1952 r.; polskie wydanie nosi tytuł "Czarny Anioł"); w 1981 r. wydano pośmiertnie "Nuori Johannes" ("Młody Johann") - była to pierwsza wersja "Johannesa Angelosa" odrzucona przez pisarza jako niedoskonała;
  3. "Turms, kuolematon" (wyd. 1955 r.), "Turms, Nieśmiertelny";
  4. "Feliks onnellinen" (wyd. 1958 r.), "Język ognia";
  5. "Valtakunnan salaisuus" (wyd. 1959 r.), "Tajemnica królestwa";
  6. "Ihmiskunnan viholliset" (wyd. 1964 r.), "Rzymianin".
Pisarz był tytanem pracy i pozostawił ogromny dorobek. Trudno wymienić dokładną liczbę utworów i artykułów, ale skalę tego "zjawiska" niech zilustruje fakt, że na podstawie jego twórczości nakręcono 33 filmy.

W 1957 r. Mika Waltari został przyjęty w poczet członków Akademii Fińskiej.

Po napisaniu "Rzymianina" przed pisarzem było jeszcze piętnaście lat aktywnego życia - spędził je pracując nad nigdy nieukończoną powieścią o Zakonie św. Jana, nauczając młodsze pokolenie pisarzy i dziennikarzy. Okres ten obfitował również w próby ujęcia wspomnień z życia w formę literacką oraz zebranie i wydanie najważniejszych dzieł. Pogłębiały się także problemy ze zdrowiem - dawały o sobie znać depresje, bezsenność i wyniszczenie organizmu alkoholem.

Zmarł 26 sierpnia 1979 r.